BAILARETE. Obradoiro nun minuto.

Ola a todxs. O obradoiro de hoxe leva un minutillo, e con el faremos un bailarete, un pequeno peón ou buxaina para tirar cos dedos, co que podemos facer torneos de "beyblade enxebre".

Materiais:

Uns froitos de eucalipto.
Uns paos caídos pequenos de polas de arbustos (dos de pincho moruno tamén poden valer).
Tesoira.
Cola branca.

Elaboración:

1° paso: escollemos o pao que imos introducir no buraco do froito do eucalipto e o recortamos ao tamaño que desexemos. Podemos aproveitar os buraquiños exteriores ou furar un pouco o medio e reforzar pegando con cola branca.

E xa esta listo o noso bailarete. Soamente o temos que facer rodar.

Agardamos que vos guste. As nosas bruxiñas quedan xogando unhas partidas.

OS XOGOS TRADICIONAIS os xogos de inverno (III)

      Rematamos, por agora coa terceira entrega, esta serie de entradas sobre os xogos tradicionais, pero máis adiante voltaremos sobre o tema e afondaremos nas tempadas de xogos, nas sortes e outro puntos de interese sobre esta temática.

      Pasamos agora a relatar unha pequena escolma de xogos de inverno.

A PARTIDA: Era un xogo mixto podía xogar rapaces con rapazas, o número podía ser de grande (dez ou doce participantes). Trazábase no chan un  círculo ou un rectángulo, ou outras veces escollíase unha parede ou outro punto de referencia, botábase a sorte e apandaban un, dous ou tres, dependendo do número de participantes. Os que apandaban tiñan que atrapar ao resto e levalos ao punto de referencia escollido coma “cárcere”, se xa colleran presos e un dos que aínda estaba libre conseguía cegar ate o cárcere e tocar os collidos estea quedaban libres. O xogo remataba cando os que apandaban collían a todos e se voltaba a botar sortes quedando excluídos aos que xa apandaran. Nas vilas e cidades costeiras de Pontevedra nos anos setenta e oitenta coñecíase este xogo coma POLIS E CACOS.  

      A PRIMEIRA NO CHE TOCO: Era un xogo sobre todo de grupo, un  dos rapaces apandaba e se colocaba no centro duna circunferencia grande, de catro ou cinco metros de diámetro, dobrándose pola cintura e coas mans entre os xeonllos; os demais colocábanse en fila e tiñan a obriga de saltar por riba del mentres dicían unhas frases e realizaban unhas accións, eran as seguintes:

      Á primeira non che toco: había que saltar abrindo as pernas e apoiando unicamente as mans sobre as costas do que apandaba.  

      Á segunda bomba: ó saltar, deixábase caer sobre o lombo do que durmía, dándolle unha cuada.

      Á terceira, Maricas a Rodilleira: o saltador agarraba cunha man a gola da prenda do que apandaba e coa outra á cintura do pantalón, colocándose enriba del cun xeonllo, se o durminte quería podía aguantar un pouco a ver se o outro caía (e pasaba a apandar), pero se non caía dicía abaixo e o que saltara baixábase.

      Á cuarta quedar sentado: o que saltaba podía quedar sentado sobre o outro, agarrándose coas mans á roupa do outro, pero se o que durmía dicía sen estribos, este tiña que soltar as mans e aguantar o equilibrio sen caer, se non caía dicía o que apandaba abaixo e este baixaba, se caía apandaba.

      Á quinta, un espalin: ao tempo de saltar darlle un puntapé o que durmía nas nádegas.

      Á sexta, lesca: ao saltar darlle co pé na cabeza do que apandaba, pero se o comezar o xogo podía acordarse que non se facía.

      Á sétima, os barranquiños: rabuñar o lombo do durminte ao tempo de saltar.

      Á oitava, palma, espalín e cuada: tocar as palmas antes de saltar, darlle cun pe nas nádegas e deixarse caer enriba do que durmía no salto.

      Á novena, os rechimplóns: ao saltar apoiar os cotelo sobre o lombo do que durmía.

      Á décima, un remedio: ao saltar darlle unha cuada.

      Á décimoprimeira: Ídem que a anterior .

      Á décimosegunda: Ídem que a anterior.

      Á décimoterceira: paxariños a voar, que a nai Silva vai escapar: aínda o derradeiro en saltar non acabara de dicir estas palabras escapaban todos, mentres que o que apandara quedaba dentro da circunferencia, os demais tiñan que intentar entrar nela, e o que apandaba cunha pelota de trapo ou cun terrón collido alí mesmo tiña que impedilo, se atinaba a darlle algún dos fuxitivos, este pasaba  a apandar, pero se algún deles vía que ían atrápalo ou darlle coa pelota podía dicir: “vista ao rei”, entón tiñan que contar sete pasos dende os límites da circunferencia, e o que apandaba tiña que darlle dende o centro da mesma.

      Moi similar a este xogo era o de: A LA UNA ANDA LA MULA, que se xogaba na provincia de Pontevedra nos setenta e oitenta

      TRES MARIÑOS A LA MAR: Tirábase a sorte a ver quen apandaba, o que apandaba (podía ser máis de un) colocábase no interior dun círculo, ou podíase escoller unha parede ou unha pedra coma punto de referencia, e pechaba os ollos (ou vendábase), e o resto escondíanse polas inmediacións da zona do xogo, cando estaban agachados, gritaban: “tres mariños a la mar”, o que apandaba o abrir os ollos ou quitaba a venda e respostaba: “outros tres van navegar”. Se  atopaba algún gritaba: “terra descuberta”, dicindo a continuación o nome e o lugar onde o vira, e corría ata o círculo, e se chegaba antes que o que descubrira este pasaba a apandar.

      FULANIÑO QUE ME MATAN: marcábase no chan unha circunferencia de dous ou tres metros de diámetro, durmía o que lle tocara, colocándose no interior do  círculo coa cabeza gacha entre os brazos, o protector do que apandaba, fulaniño, se colocaba a oito ou dez pasos da circunferencia. Pasaban entón os outros o interior do círculo e batían coas gorras ou panos ao rapaz na cabeza, cando este o consideraba gritaba: “fulaniño que me matan”, “acude fulaniño que me matan”. Fulaniño corría entón e sentaba ao carón do que durmía, no primeiro intre todos escapaban, pero logo voltaban a intentar golpear o que apandaba, pero fulaniño o protexía coa súa gorra ou pano, e se lle daba algún dos outros, este pasaba a apandar.

      A TELA: Era este un xogo mixto, de movemento constante para escorregar o frío. Saían todos a correr perseguidos polo que durmía, e cando este conseguía tocar a algún dos que escapaba, dicía: “Tela”. Entón o que escapaba pasaba a ser perseguidor.

     ALTURAS: Xogo mixto, similar ao anterior, pero neste cando o perseguido estaba a punto de ser collido podía subirse a unha pedra, repisa, ou calquera obxecto que sobresaíse do chan e gritaba: “alturas”, e mentres estíbese no alto non  podía ser tocado polo que apandaba, que pasaba a perseguir a outro.

   PARA REMATAR (por agora)

      Estes son soamente uns poucos xogos para facernos unha idea de cómo xogaban os nos pais e avós. O boom demográfico de finais do sesenta e setenta trouxo consigo un cambio na tipoloxía dos xogos, sobre todo nas cidades costeiras, trouxo as tempadas de xogos: tempada de buxainas en primavera, cando coa cegada do sol a terra estaba máis dura, carrilanas de rodas. Tempada de pincho en inverno, cando a terra era máis branda; tempada de bolas en outono ou en primavera, etc...

      Todas estaban condicionadas polo calendario escolar, pasando a ser o tempo de vacacións de verán un tempo dedicado aos xogos na rúa: polis e cacos, brile, etc...

      Pero todos os xogos estaban pensados cunha premisa, eran xogos para xogar en grupo, seis, oito, doce ou máis rapaces e rapazas. Isto é o que se debe buscar ao intentar recuperar estes xogos tradicionais, a necesidade d@ nen@ por relacionarse cos seus compañeiros, non soamente na escola, senón ao chegar ao seu barrio.

      Este feito axuda ao proceso de socialización do individuo coma parte individual dun grupo (a sociedade), e fomenta a aprendizaxe individual e grupal de comportamento e de cooperación.

      Pero sobre todo cos xogos tradicionais recuperase un feito excepcional no desenvolvemento da persoa: O PRACER DE XOGAR XUNTOS.

SOLITARIO. TABOA CELTA

Se a semana pasa fixemos a Cruz Celta, esta imos aproveitar un anaco de madeira dun traveseiro dun somier para recortar e preparar unha "Taboa Celta" un solitario bastante sinselo pero que aos peques lles gustará e ademais é moi decorativo.

Materiais:

1 peza de madeira recta (nos aproveitaremos un listón roto neste caso)

Lapis e borrador de borrar

Regra e cinta métrica

Trade, brocas e moldeadores para madeira (tamén pódese facer con berbequí con moita paciencia)

Lixa para madeira

Verniz, tinguidura á auga, pintura, etc.…

Bolas de cristal

Elaboración

1º paso: medimos a base de madeira e coa regra buscamos o centro, e a partires de aí marcamos co lapis os puntos onde imos tradear e rebaixar para que encaixen as bolas. Tamén debuxamos os extremos redondeados para facer máis resultona a taboa, pero pode ter o corte recto se preferides.

2º paso: Nos puntos marcados tradeamos un pouco cunha broca fina de madeira (3/4) para que nos sirva de guía para despois rebaixar co accesorio moldeador para trade.

3º paso: lixamos toda a superficie e os buracos para que nos colla mellor o tinguidura ou verniz que imos empregar.

4º paso: vernizamos coa cor, tinguidura ou pintura escollida (nos xa tiñamos verniz de cor caoba que fai un contraste xenial coas bolas brancas) e deixamos secar o tempo necesario. Se é preciso e queremos aplicamos unha segunda capa de verniz.

¡E a xogar! Outro xogo de inenio mental que ademais queda moi decorativo na casa. Lembrar que con materiais sinxelos coma cartón, plastilina ou pasta de papel podedes facer versión moi chulas coa rapazada. Agardamos que vos gustara e ata a vindeira “trebellada”.

COMO SE XOGA.

O obxectivo do xogo é alternar por completo o lugar das pezas dunha cor pola outra co menor número de movementos posible. É dicir pasar as bolas dunha cor ao ,lugar ocupado polas da outra cor e viceversa.

Pódese indistintamente calquera peza, inclusive saltando por riba dalgunhas deas, e aquí soamente temos unha condición, só se poderá saltar unha bola da cor oposta, non unha da mesma cor.

O mínimo de movementos posibles é de 15.

OS XOGOS TRADICIONAIS os xogos de verán (II)

Continuando coa entrada de xogos tradicionais, enumeramos agora algún xogos de verán, aclaramos que falamos de xogos de nenas ou nenos porque así se xogaban maioritariamente na época. Ao recuperalos para as nosas actividades non imos diferenciar nunca xogadores e xogadoras. Xogamos todxs.

    O TA – TE – TI: Na terra dura, ou sobre unha pedra ou cemento debuxábase un cadrado sobre o que se trazaban dúas perpendiculares e dúas diagonais. Xogaban dous rapaces, as fichas eran pedriñas, cunchas ou grans de millo, empregábanse tres fichas, que se colocaban nos puntos de intersección das liñas e soamente se podía mover cara diante, cando un dos participantes comía ao outro tiña que dicir ta – te – ti. Existía unha variante na que tras botar a sorte das pallas, o que sacaba a máis longa tiña que colocar ficha no medio, e non podía mover esa ficha, e movendo por quendas tiñan que acadar colocar as súas fichas en liña.

    A CHAVE: Empregábase  para este xogo unha navalla. Se debuxaba unha liña de ate un metro de lonxitude, e no centro marcábase un rectángulo de uns trinta cm. de longo por doce ou catorce de ancho, no medio cravábase unha navalla inclinada un pouco cara atrás, a cara do rectángulo máis achegada ós participantes marcábase co nº catro e valía catro tantos, a cara posterior marcábase co nº oito, a navalla en si valía dez tantos.

Sacábase unha moeda de dez céntimos, un patacón de cobre os de antes, e desde dez ou doce pasos tirábase á navalla; íanse sumando os tantos acadados. Xogábase a cen ou cento vinte tantos.

    O PELETRE OU COTELO: Era un xogo de nenas. O utensilio e xogo que era unha pedra plana e pequena, un anaco de tella ou de ladrillo, e se lle chamaba por este nome de peletre ou cotela indistintamente á pedra ou a figura que se debuxaba no chan para xogar, que consistía nun rectángulo con un semicírculo ao final de un dos lados. Dividíase o rectángulo en catro partes iguais e numerábase do un ao catro poñendo o cinco no semicírculo, que recibía o nome de “orella”.

      A primeira en empezar a xogar, dende fora do cadro número un, tiña que tirar o peletre cunha man fora da orella, e logo á pata coxa percorrer os cadros sen pisar raia algunha (se a pisaba, perdía), dende o un até o cinco, saíndo fora da orella para regresar dun salto e facer o camiño á inversa até saír do cadro número un. Logo tiña que tirar o peletre á orella e repetir a mesma operación, logo ao número catro, ao tres, ao dous e ao un.  Unha vez rematada esta volta de “ensaio” repetíase a proba pero esta vez a rapaza tiña que ir empuxando o peletre con un pé, sen pisar a raia nin con o pé nin con o peletre; se isto pasaba perdía e pasaba a xogar a outra nena. Nalgúns sitios xogábase sen orella, só cun rectángulo dividido en cinco compartimentos.

    O MUNDO: Era outro xogo de nenas. Xogábase tamén cunha pedra pequena ou unha tella, pero neste caso o terreo de xogo era unha circunferencia duns dous metros de diámetro a que ía unida un rectángulo que na parte pegada á circunferencia collía a forma desta, a circunferencia

dividíase con dous diámetros e na parte inferior esquerda debuxábase un círculo máis pequeno. Xogábase dunha en unha, se tiraba primeiro a pedra ao rectángulo e logo había que ir á pata coxa empurrándoo co pe sen pisar as liñas, por orde empezando pola dereita, se ao chegar ao número cinco conseguía meter o peletre no círculo pequeno, collía este coas mans e tirábao de costas, se saía do rectángulo, volvía a empezar o percorrido pero esta vez xa tiraba o peletre ao número dous, e así sucesivamente. Se perdía por pisar liñas ou non acertar co peletre, perdía quenda e xogaba outra nena.

    COTELO DE PARELLA: Era xogo de nenas, co mesmo instrumento que o do peletre e mesmas características de lugar de xogo. A figura a debuxar no chan era un rectángulo duns catro metros de longo por un e medio de ancho, trazábase unha liña á metade para dividilo en dous ó longo e despois se dividía ó ancho en oito compartimentos máis ou menos iguais, numerándoas do un o oito, nos que facían o número sete se debuxaba no exterior pero pegado as mesmas dous semicírculos que recibían o nome de gloria. Ao comezar a primeira volta tiraban o peletre ao número un, e deixándoo nel percorrían as compartimentos a pata coxa, podendo descansar, e dicir apoiar os dous pes no cadro número catro, e así sucesivamente. Ao comezar a segunda volta tiraban o peletre cada unha á gloria que lle correspondía, saltando a pata coxa como na anterior rolda, pero ao cegar a compartimento número sete preguntaban as rapazas que seguían o xogo: ¿De cantos?. Queríase dicir cantos pasos tiñan que dar dende onde se encontraban ata cegar ó punto onde estaba o peletre para poñerlle o pé encima. Se os pasos eran poucos ou demasiados por dalos moi curtos ou demasiado longos, perdían; se conseguían poñerlle o pé encima ao peletre, desde dentro da gloria collían o peletre e de costas lanzábano ao ar cara o terreo de xogo. Se caía nun cadro que non fora o catro nin o oito, facíase unha rula (marcaban unha cruz ou un garabato sobre a compartimento) ao tempo que pronunciaban a frase: “Unha, dúas, tres, polo campo da túa vez”. Ó marcar rula esa compartimento servía dende entón de descanso igual ca compartimento número catro. Se ó tirar o peletre saía fora da figura, ou quedaba sobre unha raia, perdíase, tamén se perdía cando se pisaba unha liña co pé ou o peletre.

    ¿QUEN TE MONTA BICHO PAVO?: tras botar  a sorte durmían un neno que facía o papel de cego e outro que facía o de dama, a dama sentábase nunha pedra e o cego colocaba a súa cabeza entres as pernas da dama mentres este tapáballe os ollos cunha man. Os outro rapaces colocábanse en ringleira, a dama entón sinalaba cun xesto a un dos rapaces, e este tiña que saltar sobre o cego, entón a dama preguntáballe ao cego: ¿quen te monta bicho pavo?, o cego dicía o nome dun rapaz e se non acertaba, o rapaz nomeado tiña que pasar a colocarse detrás do cego coa cabeza apoiada sobre as nádegas deste. Pasaba entón a dama a escoller outro e este saltaba entón sobre o segundo rapaz, e repetíase a pregunta: ¿quen te monta bicho pavo? Se o cego non acertaba, o rapaz nomeado apandaba pero se acertaba, o cego quedaba libre e o xogo comezaba de novo apandando o rapaz adiviñado polo cego.

    Moi similar a este era o xogo de: OVO, PICO, ARAÑA. Que se xogaba sobre todo nos recreos dos colexios ó chegar ó final da primavera e principios de veren nos barrios das cidades e vilas máis grandes.

    E a vindeira semana, os xogos de inverno. Xogade xuntxs.

OS XOGOS TRADICIONAIS ou o pracer de xogar en grupo (I)

Nestes tempo modernos, cada vez os nenos e nenas teñen máis ofertas para ocupar o seu tempo de lecer, e ademais con opcións plantexadas por profesionais do mundo do tempo libre e da educación non formal preocupados por preparar actividades cun trasfondo educativo e de formación de valores.

Os xogos tradicionais teñen na súa maioría un trasfondo competitivo e nalgúns casos violento e sexista, pero estes valores se somos demasiado críticos tamén os atopamos en moitas das actividades deportivas que practican @s nen@s de hoxe en día. Depende de nos coma monis o emprego destes recursos de xeito positivo e igualitario.

Os xogos tradicionais son sinónimo de xogar xuntos, a rapazada antes xuntábanse na rúa e pasaban o tempo xogando ós diferentes xogos segundo a tempada do ano que fora. Os de inverno soían ser xogos en moitos casos para correr o frío, e os de verán estaban pensados para saborear da preciosa natureza que temos en Galicia.

Aínda non se acuñara neses tempos o termo tan tristemente escoitado hoxe en día de nen@s dormitorio, conectados ó seu ordenador/ tablet/ consola, e vendo horas de televisión, na súa maioría pouco educativas.

 TIPOLOXÍA DOS XOGOS TRADICIONAIS

Os xogos tradicionais tiñan unha distribución segundo diferentes aspectos: a época do ano, o sexo, se as nenas e nenos eran de zona costeira ou de interior. Uns anos despois, finais dos 60´S, 70´S e 80´S se englobaban basicamente en tempadas: tempada de trompos, tempada de bolas, tempada de pincho, etc. As clasificacións máis xerais poderían ser as seguintes:

- Xogos de verán / Xogos de inverno. (esta é a que empregaremos).

- Xogos de nenos / Xogos de nenas. Para nos non existe a diferenciación.

- Xogos de costa / Xogos de interior. Moi similares entre eles as veces.

SORTES

Salvo raras excepcións antes de comezar calquer xogo botabase a chamada sorte para saber quen apandaba no xogo, ou para facer os grupos no caso dos xogos por equipos. Estas son algunhas das máis empregadas:

A SORTE DO BOTÓN, BOTÓN: Era a máis corrente, empregada sobre todo polas nenas, colocabanse as participantes en liña ou en círculo, entón o que botaba a sorte comezaba sempre por si mesmo, e sinalando co dedo e a continuación os outros por orde ía dicindo: “Botón, botón, da bota botera, chirivitón fora”, A participante que sinalaba ao dicir “fora” apartabase do grupo porque non lle tocaba apandar, non durmía (coma tambn se dicía), así ata que soamente quedaba un ou dous se era o caso.

A SORTE DO PA VÍS, PA VÓS: Repetíase o desenvolvemento da anterior sorte, pero a cantinela era a seguinte: Pa vís, pa vós, a filla do rei, casada con vos, merda pá vos, a quen escolledes vostedes en vos. Esta sorte empregabase tambén cando había dous capitáns que tiñan que escoller equipos por sorteo.

A SORTE DOS PES: Colocabanse os dous participantes un frente o outro a unha distancia de tres ou catro metros, comezaban entón a andar por turnos un cara o outro a pasiños curtos, e dicir colocando un pé díante do outro sen ningunha separación. Cando se achegaban o que pisara no seu turno o pe do contrincante escollía compañeiros, ou se empezaba el o xogo ou non.

 Con isto rematamos por hoxe coma aperitivo, pero ao longo da semana iremos Re- Descubrindo xogos tradicionais para que os poidades aplicar no voso campa.